اجتماعی به گزارش خبرگزاری تسنیم، هفته قوه قضائیه به پایان رسید، اما فرایند تحول و هوشمندسازی در دستگاه قضائی یک موضوع مداوم است که در طول سال پیگیری میشود؛ تحولی که هدف آن کاهش مراجعات حضوری، تسهیل دسترسی مردم به خدمات قضائی و بهرهگیری از فناوریهای نوین برای افزایش سرعت، دقت و شفافیت در فرآیندهای قضائی است. مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضائیه یکی از ارکان کلیدی در پیشبرد این تحول به شمار میرود؛ مرکزی که در سالهای اخیر توسعه سامانههای الکترونیک، ارائه خدمات غیرحضوری، استفاده از هوش مصنوعی و بهرهگیری از دادههای قضائی برای تصمیمگیری دقیقتر را در دستور کار خود قرار داده است.
محمد کاظمیفرد، رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضائیه، در گفتوگوی تفصیلی و تصویری با خبرگزاری تسنیم به تشریح آخرین اقدامات این مرکز پرداخت و از جزئیات خدمات هوشمند قضائی، فعالیت سامانههای جدید، نقش هوش مصنوعی در ارجاع پروندهها و کارشناسیها، کاهش زمان رسیدگی، دستیار هوشمند قضائی، سامانههای اعتبار معاملاتی و برنامههای آینده برای توسعه خدمات الکترونیک سخن گفت. متن و فیلم کامل این مصاحبه را در ادامه میتوانید مشاهده کنید:
تسنیم: برای ابتدای گفتوگو توضیح دهید قوه قضائیه برای ارائه خدمات هوشمند به مردم، چه آن دسته از افرادی که دانش حقوقی دارند و چه کاربران عادی، چه خدماتی ارائه کرده است و چه برنامههایی برای آینده دارد؟ ما دو دسته مراجعهکننده داریم؛ یک دسته، مراجعهکنندگان حرفهای مانند وکلا، کارشناسان، نمایندگان حقوقی دستگاهها و افرادی هستند که دانش حقوقی دارند. برای این گروه، ابزار «خودکاربری» طراحی شده است تا تمامی خدمات مورد نیاز خود را بدون مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضائی و از داخل منزل انجام دهند، بهعنوان نمونه، وکلا اکنون حدود 70 درصد لوایح خود را به صورت کاملاً غیرحضوری ثبت و ارسال میکنند. همچنین اخیراً دانشجویان رشته حقوق نیز به این مجموعه اضافه شدهاند؛ افرادی که در یکی از مقاطع تحصیلی خود در رشته حقوق مشغول به تحصیل هستند، میتوانند از این خدمات بهرهمند شوند.
پیش از این، حتی وکلا برای انجام امور شخصی خود نمیتوانستند از خدمات خودکاربری استفاده کنند و تنها امکان استفاده از این خدمات برای امور مربوط به موکلانشان وجود داشت، اما اکنون تمامی وکلا و قضات سراسر کشور که دارای دانش حقوقی هستند، به این سامانهها دسترسی دارند. در آستانه هفته قوه قضائیه این امکان فراهم شد که افرادی که دارای مدرک حقوق هستند، بدون انجام اقدام خاصی و صرفاً از طریق سامانه ثنا، بتوانند از خدمات خودکاربری استفاده کنند. ما با استعلام از وزارت علوم، در صورت تأیید مدرک حقوقی فرد، این خدمت را به صورت خودکار برای او فعال میکنیم و این را میتوان هدیهای به جامعه حقوقی کشور دانست.
برای مردم عزیزمان، چه افرادی که داخل کشور حضور دارند و چه ایرانیان خارج از کشور، این امکان فراهم شده است که خدمات قضائی خود را به صورت غیرحضوری دریافت کنند. اکنون حدود 40درصد خدماتی که از طریق درگاه قضائی ارائه میشود، بهصورت غیرحضوری انجام میشود، همچنین حدود 70درصد صدور گواهی عدمسوءپیشینه نیز غیرحضوری است که این میزان در صورت رفع برخی محدودیتها و نیازهای خاص کاربران، قابلیت افزایش تا 100 درصد را دارد.
یکی از مشکلات مردم این است که دانش حقوقی کافی برای تنظیم اظهارنامه یا لایحه ندارند و نمیدانند در این اسناد چه مواردی را باید مطرح کنند. به همین دلیل، اکنون نمونههای آماده و کلیشههای حقوقی در سامانهها برای مردم قرار داده شده و در آینده نزدیک نیز با کمک هوش مصنوعی و شرکتهای دانشبنیان، بستهای ویژه طراحی خواهد شد تا مردم بتوانند مشاورههای لازم را دریافت کنند و بدانند برای موضوعات مختلف حقوقی و کیفری چه اقدامی باید انجام دهند.
در زمان حاضر حدود 40 درصد کل درخواستهایی که وارد درگاه قضائی میشود، بهصورت غیرحضوری ارسال میشود، البته این عدد بهمعنای حذف کامل مراجعه حضوری نیست، چرا که ممکن است فرد بهدلایل دیگری نیاز به حضور داشته باشد؛ اما ثبت و ارسال دادخواست، شکواییه و لوایح در این میزان به صورت الکترونیکی انجام میشود. در سالهای گذشته حدود 700 هزار جلسه رسیدگی الکترونیکی برگزار شده است؛ یعنی در مواردی که نیازی به حضور افراد نبوده، فرآیند رسیدگی بدون مراجعه حضوری انجام شده است. امروز جلسات میان قاضی و زندانی نیز به صورت غیرحضوری برگزار میشود و حدود 85 درصد این جلسات میان قاضی و زندانی به شکل الکترونیکی انجام میشود که این موضوع یک دستاورد مهم برای دستگاه قضائی و جمهوری اسلامی ایران است.
تسنیم: با توجه به صحبتهای شما، یکی از موضوعات مهم امروز بحث هوش مصنوعی است. اشاره کردید که هوش مصنوعی در حوزه ارجاعسازی نیز میتواند کمککننده باشد. توضیح دهید این فناوری چه کمکی به فرآیند ارجاع پروندهها و کارشناسیها میکند؟ همچنین برخی معتقدند هوش مصنوعی میتواند موجب فسادزدایی شود؛ این موضوع چگونه محقق میشود و چه خدمات دیگری میتواند به قضات و مجموعه دادگاهها ارائه دهد؟ ما در حوزه ارجاع، هم ارجاع به کارشناسان و هم ارجاع پروندهها را داریم. در حال حاضر حدود 60 درصد ارجاع کارشناسیها از طریق سیستم انجام میشود و اخیراً نیز ارجاع پروندهها به شعب مختلف را در استانهای گوناگون بهصورت هوشمند دنبال میکنیم؛ به این معنا که وقتی پرونده وارد دستگاه قضائی میشود، ارجاع آن به شعبه از طریق سیستم هوشمند انجام شود.
این اقدام در وهله نخست باعث میشود توزیع پروندهها و ارجاعات بهصورت عادلانه، بدون جانبداری و بر اساس ضوابط مشخص انجام شود، بهویژه در موضوع کارشناسی، این سیستم کمک میکند تمام ارجاعات به یک کارشناس خاص انجام نشود؛ چرا که تمرکز ارجاع روی یک فرد میتواند موجب افزایش زمان رسیدگی شود. همین اقدام باعث شده است زمان انجام کارشناسیها از حدود 28 روز به 19 روز کاهش پیدا کند و این موضوع نشان میدهد توزیع عادلانه ارجاعات، تأثیر مستقیمی در کاهش زمان رسیدگی دارد.
از سوی دیگر، ارجاع هوشمند میتواند مانع از شکلگیری توزیع جانبدارانه پروندهها به یک فرد یا شعبه خاص شود؛ چرا که در این فرآیند، عامل انسانی و نفوذ افراد نقشی ندارد و سیستم بر اساس معیارهای مشخص اقدام میکند. یکی دیگر از مزیتهای این سامانهها، امکان ثبت و ارائه تاریخچه تصمیمات است. اگر در آینده این سؤال مطرح شود که چرا یک پرونده یا یک موضوع کارشناسی به فرد خاصی ارجاع شده است، سیستم میتواند به صورت دقیق پاسخ دهد و علت این ارجاع را مشخص کند؛ در حالی که در فرآیندهای کاملاً انسانی، شاید پاسخ دقیق به چنین پرسشهایی امکانپذیر نباشد.
تسنیم: در همین موضوعی که اشاره کردید، ما با یکسری مراجعهکنندگان حرفهای به دستگاه قضائی مواجه هستیم، آیا هوش مصنوعی و فناوریهای نوین میتواند در شناخت و تحلیل وضعیت این افراد نیز به دستگاه قضائی کمک کند؟ بله، این موضوع در حوزه «دادهکاوی اطلاعات» قرار میگیرد. ما اکنون سامانهای با عنوان «سامانه اطلاعات مؤثر اشخاص» داریم که با استفاده از دادهکاوی، اطلاعات مرتبط با یک فرد در دستگاه قضائی را تحلیل میکند و میتواند وضعیت آن شخص را مشخص کند. هر فردی که به دستگاه قضائی مراجعه میکند، بر اساس تکرار مراجعات، سوابق، احکام صادرشده و نقشهایی که در پروندههای مختلف داشته است، یک وضعیت مشخص پیدا میکند؛ برای مثال ممکن است فردی مجرم حرفهای باشد، جرائم خود را تکرار کرده باشد، فردی خطرناک، سابقهدار یا متواری باشد یا در نقشهایی مانند شاهد، شاهد حرفهای، ضامن یا ضامن حرفهای بارها در پروندههای مختلف حضور داشته باشد.
وقتی یک فرد در نقشهای مختلف به صورت تکرارشونده وارد فرآیند قضائی میشود، این موضوع برای دستگاه قضائی اهمیت پیدا میکند؛ چرا که باید شناخت دقیقتری نسبت به وضعیت آن فرد وجود داشته باشد. دستگیری افرادی که حکم جلب سیار دارند راحت شد بهعنوان مثال، وقتی در یک شعبه رسیدگیکننده مشخص شود فردی بهصورت مکرر در پروندههای مختلف شهادت داده است، قاضی با دقت بیشتری بررسی میکند که آیا این شهادتها صرفاً بهدلیل حضور اتفاقی در پروندهها بوده یا اینکه شغل و فعالیت فرد بهنوعی به شهادت دادن گره خورده است. این اطلاعات از زمانی که فرد وارد دستگاه قضائی میشود، در اختیار بخشهای مختلف قرار میگیرد؛ از مراکز حفاظتی و فرآیندهای ابتدایی ورود تا شعب رسیدگیکننده. البته اطلاعات هر بخش متناسب با نیاز و سطح دسترسی در اختیار افراد قرار داده میشود.
اگر فردی بهعنوان شاهد، بارها و بارها در پروندههای مختلف حضور داشته باشد، این موضوع میتواند بهکمک هوش مصنوعی برای قاضی احراز شود و طبیعتاً شهادت چنین فردی نیازمند بررسی دقیقتر خواهد بود.
تسنیم: آیا این سامانه و استفاده از هوش مصنوعی در شناسایی مراجعهکنندگان حرفهای، فقط مربوط به دادگاههای کیفری است یا در دادگاههای خانواده و سایر مراجع قضائی نیز کاربرد دارد؟ تفاوتی ندارد؛ این موضوع در تمامی حوزههای قضائی قابل استفاده است.
تسنیم: یکی از چالشهایی که مردم با آن مواجه هستند موضوع احکام جلب، بهویژه جلبهای سیار است. گاهی اجرای این احکام با مشکلاتی مانند پیدا کردن فرد، ورود مأمور به محل سکونت یا انتقال فرد مواجه میشود و حتی ممکن است کشمکشهایی ایجاد شود. در این زمینه چه اقداماتی انجام شده و چه برنامههایی برای آینده دارید؟ در زمینه جلب، همانطور که در موضوع «سامانه اطلاعات مؤثر اشخاص» اشاره کردم، یکی از وضعیتهایی که برای افراد در این سامانه مشخص میشود، وضعیت جلب است؛ یعنی به شخص اعلام میشود که دارای دستور جلب است و باید نسبت به اجرای آن اقدام شود. این اطلاعات در سراسر قوه قضائیه منتشر میشود و علاوه بر داخل دستگاه قضائی، به برخی نهادهای حاکمیتی نیز اطلاعرسانی میشود، بنابراین اگر فردی که دارای دستور جلب است، چه به دستگاه قضائی و چه به برخی نهادهای دیگری که این اطلاعات در اختیار آنها قرار گرفته مراجعه کند، یا بلافاصله نسبت به جلب او اقدام میشود، یا موضوع به قوه قضائیه اطلاع داده میشود، یا ممکن است خدماتی که آن نهاد به فرد ارائه میکند، بر اساس وجود دستور جلب محدود شود.
حتی این امکان را برای مردم نیز فراهم کردهایم؛ یعنی اگر فردی قصد انجام معامله با شخص دیگری را دارد، میتواند از طریق «سامانه اعتبار معاملاتی» اطلاعات لازم را دریافت کند. در این سامانه به فرد اعلام میشود شخصی که قصد معامله با او را دارد، آیا ممنوعالمعامله است یا خیر؛ برای مثال ممکن است فرد محجور، ورشکسته یا ممنوعالمعامله باشد. همچنین مشخص میشود آیا حکم مالی علیه او در قوه قضائیه صادر شده که هنوز اجرا نشده باشد یا خیر. یکی دیگر از اطلاعاتی که در اختیار افراد قرار میگیرد، این است که آیا شخص مورد معامله دارای دستور جلب هست یا نه؛ چرا که ممکن است فردی که با او معامله انجام میشود، بهدلیل داشتن دستور جلب متواری باشد و این موضوع در آینده برای طرف مقابل ایجاد مشکل کند.
انتشار و اشتراکگذاری این اطلاعات باعث شده فرآیند اجرای جلبها دقیقتر و سریعتر انجام شود و دستگاه قضائی بتواند اقدامات مؤثرتری در این زمینه داشته باشد.
تسنیم: اگر فردی که برای او حکم جلب سیار صادر شده، به قوه قضائیه یا مراکز و ادارات مرتبط مراجعه نکند، چه پیگیریهایی در مورد او انجام میشود؟ همچنین اگر ممکن است برای مردم ملموستر توضیح دهید که این اطلاعرسانی به سایر نهادها چهتأثیری دارد؛ آیا مثلاً فرد در دریافت خدمات بانکی با مشکل مواجه میشود؟ اینگونه نیست که صرف داشتن دستور جلب، باعث ایجاد محدودیت یا ممنوعیت کلی در ارائه خدمات به فرد شود؛ چرا که ما امکان ایجاد ممنوعیت خدمات برای شخص را نداریم. ممکن است فردی که دارای دستور جلب است، علاوه بر مراجعه به دستگاه قضائی، به نهادهای دیگری نیز مراجعه کند. در چنین شرایطی،