اجتماعی به گزارش خبرگزاری تسنیم، هوش مصنوعی در سالهای اخیر از یک مفهوم صرفاً فناورانه فراتر رفته و به عنصری اثرگذار در حکمرانی، امنیت، عدالت و حقوق شهروندی تبدیل شده است. نفوذ روزافزون این فناوری در ابعاد مختلف زندگی اجتماعی، اقتصادی و قضائی، پرسشها و چالشهای نوینی را پیشِروی نظامهای حقوقی و قضائی قرار داده است؛ پرسشهایی که پاسخ به آنها، نیازمند نگاهی همزمان واقعبینانه، آیندهنگر و مبتنی بر ملاحظات حقوقی و اخلاقی است.
دستگاه قضایی، بهعنوان یکی از ارکان اصلی تأمین عدالت و امنیت اجتماعی، ناگزیر از مواجهه فعال با فرصتها و تهدیدهای ناشی از هوش مصنوعی است. از یک سو، این فناوری میتواند با هوشمندسازی فرآیندها، کاهش اطاله دادرسی، تسهیل دسترسی مردم به خدمات قضائی و کمک به پیشگیری و کشف جرم، کارآمدی نظام قضائی را افزایش دهد؛ و از سوی دیگر، در صورت فقدان ضوابط و زیرساختهای لازم، میتواند زمینهساز نقض حریم خصوصی، جعل داده، اخلال در اصالت ادله و بروز جرایم نوظهور شود.
در همین چارچوب، در گفتوگویی تفصیلی با آقای بهرام حیدری، قاضی و رئیس شعبه 1053 دادگاه کیفری 2 تهران، به بررسی ابعاد مختلف ورود هوش مصنوعی به حوزه قضا و هوشمندسازی فرآیندها در سیستم قضائی پرداختهایم که بخش اول این گفتوگو را در ذیل میخوانید:
تسنیم: اولین سؤال این است؛ در حوزه تهدیدات و فرصتهای هوش مصنوعی و اثر آن بر امنیت قضائی و همچنین استفاده از آن در مسائلی چون پیشگیری از وقوع جرم، بحث کشف جرم و مسائلی از این قبیل، دستگاه قضا چه ورودی داشته است؟ شما بهعنوان یک قاضی میدانید این پدیده اثرات مثبت و منفی مشهودی خواهد داشت؛ دستگاه قضا برای این تبعات، خودش را آماده کرده است؟
موضوع هوش مصنوعی همزمان فرصت و تهدید محسوب میشود. در وضعیت فعلی کمتر روزی را میتوان یافت که اخبار را مرور کنیم و با موضوعی مرتبط با هوش مصنوعی مواجه نشویم. ما چه بخواهیم و چه نخواهیم، ناگزیر با این فناوری درگیر هستیم؛ چراکه بسیاری از امور و فعالیتها تحت کنترل آن انجام میشود و اساساً در شرایط کنونی، اداره بسیاری از فعالیتها بدون هوش مصنوعی امکانپذیر نیست. بهویژه پس از دوران کرونا که به دلیل محدودیتهای بهداشتی، ارتباطات از حالت مستقیم و حضوری به مجازی تغییر یافت، هوش مصنوعی نقشی کلیدی و حیاتی ایفا کرد.
قوه قضائیه نیز در سالهای گذشته، در راستای سیاستهای کلی حاکم بر کشور و برنامههای توسعه، در زمینه هوش مصنوعی عملکرد مطلوبی داشته است؛ اما مسئله اساسی این است که تا چه میزان ظرفیت پیشرفت وجود داشته و اکنون در چه جایگاهی قرار داریم؟ اگر دقت فرمایید، در حال حاضر بسیاری از امور به صورت الکترونیکی انجام میشود و این فرآیند الکترونیکی، تحت تأثیر همین نرمافزارها و برنامههای مبتنی بر هوش مصنوعی صورت میپذیرد.
در گذشته، چنانچه قصد دریافت گواهی عدم سوءپیشینه را داشتید، میبایست با اخذ نامه از قوه قضاییه به اداره سجل کیفری مراجعه میکردید. اگر شهرستان محل اقامت با محل تولد متفاوت بود، لازم بود به اداره آگاهی مراجعه کرده و انگشتنگاری انجام دهید. وصول پاسخ انگشتنگاری و صدور نهایی گواهی کاغذی، فرایندی زمانبر بود و در خوشبینانهترین حالت، حداقل چندین روز تا حدود ده الی پانزده روز زمان میبرد.
اما اکنون بهواسطه سامانه ثنا، شاهد تحول عظیمی در قوه قضاییه هستیم؛ به گونهای که میتوان به سهولت درخواست خود را ثبت کرد. برای نمونه، روز گذشته شخصاً جهت امور دانشگاهی نیازمند دریافت گواهی بودم و پس از ثبت درخواست، ظرف مدت حدود سه الی چهار ساعت، پیامک اطلاعرسانی دریافت کرده و گواهی را به صورت الکترونیکی دریافت کردم.
اکنون بسیاری از ابلاغها بهصورت الکترونیکی انجام میشود، در حالی که پیش از این به صورت کاغذی بود. در گذشته، تعداد زیادی مأمور در نیروی انتظامی یا اداره ابلاغ، وظیفه داشتند تا اوراق قضایی را به صورت فیزیکی به دست مردم برسانند. در آن شیوه، مسائلی مانند حضور یا عدم حضور مخاطب و صحت انجام ابلاغ مطرح بود و چنانچه مأمور تخطی میکرد، تبعات بسیاری ایجاد میشد. اما اکنون با ثبتنام در سامانه ثنا، اگر اطلاعات و شماره تلفن به درستی ثبت شده باشد، پیامک ارسال میشود و شما در جریان ابلاغ الکترونیکی قرار میگیرید.
سختافزار و ملزومات، چالش اصلی توسعه هوشمندسازی دادرسیتسنیم: مهمترین نکتهای که در این خصوص بیان کردید، موضوع «دستیار هوشمند قضائی» است، چندی پیش در اخبار این پرسش مطرح شد؛ نقش هوش مصنوعی در دادرسی و یاری رساندن به قاضی و دستگاه قضائی چیست؟ با توجه به حجم انبوه پروندههایی که از دادگاه بدوی تا مراحل بالاتر وجود دارد، اگر هوش مصنوعی به کمک قاضی و مسئولان قضایی بیاید، تا چه میزان میتواند از تراکم پروندهها کم کند؟
موضوع و مسئله اصلی، تراکم پرونده است؛ برای مثال روند دادرسی کیفری با دادرسی حقوقی تفاوت دارد. اگر دادرسی کیفری را در نظر بگیریم، شامل پنج مرحله متمایز است: مرحله تعقیب متهم توسط دادستان، تحقیقات مقدماتی توسط بازپرس، و مرحله دادرسی که خود (حسب مورد و با توجه به اهمیت) شامل مرحله نخستین و تجدیدنظر میشود.
ما هنوز نتوانستهایم به آن مرحله برسیم که بتوان گفت هوش مصنوعی به عنوان دستیار قضات عمل میکند؛ این موضوع فعلاً در حد نظریه است. البته در سامانه «سمپ» یا همان سیستم مدیریت پرونده (CMS)، تعدادی پیشفرض و فرم تعبیه شده است که به کار سرعت میبخشد. این فرمها شامل مباحث اعدادی (مانند قرارهای مقدماتی که بازپرس صادر میکند، از جمله قرار کارشناسی و قرار نیابت قضایی) است. زمانی که قرار نیابت صادر کردید، آن را ثبت میکنید و به جای تایپ کردن یا نوشتن دستی، از پیشفرضها استفاده میکنید.
در مرحله بازپرسی، تعدادی از قرارهای نهایی مانند جلب به دادرسی، موقوفی تعقیب، منع تعقیب و ترک تعقیب وجود دارد. برای این موارد، متنهای آمادهای به صورت پیشفرض موجود است که میتوان از آنها استفاده کرد؛ اما همچنان به ویرایش نهایی توسط قاضی نیاز دارد و هنوز فناوری به سطحی نرسیده است که بتواند کاملاً جایگزین متن تنظیمشده توسط انسان شود. البته در برخی آرای دادگاه و همچنین در قرارهای کارشناسی و اداری، چنین فرمهایی وجود دارد.
بنابراین، ما از ابزارهای هوش مصنوعی دور نیستیم؛ اما این فناوری هنوز به اندازهای که در سایر کسبوکارها یا حوزهها کاربرد دارد، انتظار ما را برآورده نمیکند. هماکنون ابزارهایی در برخی مجتمعهای قضایی نصب شده است و منشیها برای تبدیل صوت به متن از آنها استفاده میکنند. این موضوع در تایپ دادگاه پیشرفت بسیاری ایجاد کرده و باعث افزایش سرعت میشود. این ابزار مناسبی است که ما از آن بهره میبریم و در نرمافزارهای دادگاهها مورد استفاده است.
ابزاری که هماکنون استفاده میکنیم، در سامانه «سمپ» است که همانطور که اشاره شد، در زمینه پیشنویس صورتجلسهها کاربرد دارد. برای نمونه، اگر بخواهید از یک شاهد تحقیق کنید، ابتدا اطلاعات شخصی او را در سامانه وارد و ثبت میکنید؛ سپس با انتخاب فرد و زدن گزینه «بهروزرسانی متن»، متن آماده مربوط به شاهد نمایش داده میشود، اما وارد کردن باقی اطلاعات بر عهده کاربر است.
این روند در مورد شاکی و متهم نیز وجود دارد و اطلاعات آنها به صورت پیشفرض میآید. همچنین موارد قانونی مانند مجازات شهادت کذب (موضوع ماده 650) در فرم پیشفرض به شاهد تفهیم میشود. در مورد متهم نیز مقررات مواد 190، 193 و 194 در فرم پیشبینی شده است و به او تفهیم میشود. میزان استفاده ما از این ابزارها در حال حاضر در همین حد است.
این موارد دادههایی است که از پیش تعریف شدهاند و این سیستمها هنوز به سطحی از هوشمندی نرسیدهاند که بتوان مانند سایر سازمانها و نهادها از آنها استفاده کرد؛ در واقع، هنوز باید بخش زیادی از اطلاعات را خودمان وارد کنیم.
اگرچه امکانات نرمافزاری فراهم است و مشکلات آن برطرف شده است، اما چالش اصلی ما کمبود تجهیزات سختافزاری و تأمین ملزومات لازم برای بهرهبرداری است. برای نمونه، هنوز دستگاههای ما به اندازهای مجهز نشدهاند که در زمان تحقیقات، مانند یک منشی الکترونیک عمل کنند و اظهارات متهم را هنگام صحبت کردن، به صورت خودکار تایپ و آماده امضا کنند. به همین دلیل، در حال حاضر قاضی ناچار است که این اظهارات را شخصاً تایپ کند.
دادرسی الکترونیک؛ تجربه 10ساله اما محدود به زندانیانتسنیم: خدمات هوش مصنوعی در حوزه قضایی شامل چه مواردی است، چه مواردی که قوه قضائیه برای آینده هدفگذاری کرده است و چه مواردی که پیشنهاد خود شماست؟ یکی از اولویتهای کنونی دستگاه قضا در زمینه فضای مجازی و فناوری، موضوع «دادرسی الکترونیک» است که طبیعتاً مستلزم استفاده از هوش مصنوعی است. ما در 10 سال گذشته در این زمینه فعالیت داشتهایم، اما استفاده از آن در حال حاضر به سیستم ویدئوکنفرانس با زندانیان محدود است.
بسته به تعداد زندانیان، ما ماهانه چندین جلسه را به صورت ویدئوکنفرانس برگزار میکنیم؛ در این روش، زندانی مقابل دوربین مینشیند و دیگر نیازی به اعزام و حضور فیزیکی او در دادگاه نیست. ما در مسیر انتقال زندانیان شهدای بسیاری دادهایم؛ به همین دلیل هم مرکز فناوری قوه قضاییه و هم معاونت امور قضایی دادگستری تهران پیگیر بودند تا این سیستم اجرایی شود.
تسنیم: دادرسی الکترونیک، غیر از بحث کاهش هزینهها و مخاطرات انتقال زندانی از زندان به مراجع قضایی، چه کمک دیگری میکند؟ طرحی که اکنون در مورد زندانیان اجرا میشود، جدید نیست و ایده آن به حداقل 20 سال پیش بازمیگردد. در آن دوران که ما در دادگاه انقلاب دادیار بودیم، تعداد زندانیان بسیار زیاد بود. برای نمونه، زندانیان مواد مخدر در زندان قزلحصار نگهداری میشدند و اعزام آنها نیازمند تعداد زیادی اتوبوس بود. این کار علاوه بر هزینههای بالا، خطراتی همچون احتمال فرار زندانیان مهم را به همراه داشت. بنابراین، این طرح از آن زمان مطرح بود، اما عملی شدن آن حداقل 15 سال زمان برد.
دادرسی الکترونیک بسیار گستردهتر از آن چیزی است که ما اکنون اجرا میکنیم. روزی خواهد رسید که این موضوع محدود به زندانیان نباشد. در شرایط فعلی، اگر فردی در خارج از کشور دعوایی مطرح کند، یا باید وکیل بگیرد و یا اگر بخواهد شخصاً در جریان دادرسی قرار بگیرد، این امکان برایش فراهم نیست. نرمافزارهای داخلی ما در حال حاضر امکان برقراری ارتباط ویدئوکنفرانس با خارج از کشور را ندارند و استفاده از پلتفرمهایی مانند واتساپ یا لایو اینستاگرام نیز مجاز نیست. با این حال، روزی فرا میرسد که با استفاده از برنامههای مجاز و مشابه، امکان دادرسی الکترونیک فراهم میشود و میتوانیم حتی با فردی در آن سوی دنیا جلسه دادرسی برگزار کنیم.
نقض حریم خصوصی؛ فعلاً اصلیترین تهدید هوش مصنوعیتسنیم: یکی از نگرانیها در مورد هوش مصنوعی این است که این فناوری چگونه باعث افزایش جرایمی مانند کلاهبرداری، اخاذی و مشخصاً جرایم علیه اشخاص میشود، هرچند میتوان گفت هوش مصنوعی هم در کشف و شناسایی جرم و هم در دادرسی کمک میکند، اما همزمان میتواند یک تهدید نیز باشد؟
در زمان حاضر، تهدیدهای هوش مصنوعی بیش از فرصتهای آن است. مهمترین بحث و نگرانی موجود در مورد هوش مصنوعی، موضوع تهدید و نقض حریم خصوصی است. به بیان دیگر، اصلیترین دغدغه و خطری که هوش مصنوعی ایجاد میکند، نقض حریم خصوصی افراد است. حریم خصوصی مفهومی شناختهشده است و تقریباً همه با آن آشنا هستند. اگر بخواهیم تعریفی ارائه دهیم، حریم خصوصی قلمرویی از زندگی هر شخص است که انتظار دارد دیگران به آن احترام بگذارند و وارد آن نشوند.
یکی از انواع حریم خصوصی، حریم جسمانی است که به جسم افراد مربوط میشود. مواردی مانند بازرسی بدنی، انگشتنگاری، آزمایش ژنتیک و آزمایش خون برای کشف مواد مخدر، روانگردان یا الکل، همگی جزو حریم خصوصی هستند؛ بنابراین انجام این اقدامات بدون اجازه مقام قضایی امکانپذیر نیست.