چکیده
حل و فصل اختلافات، منحصر به دادگاههای دولتی نیست. در ادبیات حقوقی معاصر، مجموعهای از روشها تحت عنوان «شیوههای جایگزین حل و فصل اختلاف» (Alternative Dispute Resolution – ADR) شکل گرفته که مهمترین آنها داوری، مذاکره، میانجیگری، سازش و کدخدامنشی است.
این مقاله، ابتدا مفهوم ADR و جایگاه داوری را در میان این شیوهها توضیح میدهد، سپس تفاوت داوری با سایر روشها را از منظر الزامآور بودن، نقش شخص ثالث، تشریفات و ارتباط با نظام دادگستری تحلیل میکند. در ادامه، با تکیه بر آثار نویسندگانی چون دکتر یوسف درویشی متولی، دکتر محمدرضا پاسبان، دکتر عبدالحسین شیروی، K. P. Berger، Henry Brown & Arthur Marriott، Locause A. Mistelis و Oliver Caprasse –مزایا و معایب داوری و دیگر روشها تبیین میگردد.
در بخش پایانی، یک مثال کاربردی قراردادی و ده پرسش کلیدی در داوری مطرح شده و پاسخها از زبان «وکیل متخصص داوری من وکیلتم» ارائه میشود تا راهنمای عملی برای وکلای جوان، مدیران شرکتها و اشخاصی باشد که در پی انتخاب هوشمندانه میان دادگاه، داوری و سایر روشهای دوستانه حل اختلاف هستند.
مقدمه: از دادگاه تا عدالت خصوصی و دوستانه
عدالت در معنای کلاسیک، با دادگاههای دولتی و قاضی رسمی تداعی میشود؛ اما حقوق معاصر بهویژه در حوزه تجارت، به سمت عدالت خصوصی و عدالت توافقی حرکت کرده است؛ یعنی شیوههایی که در آن:
- طرفین، بهجای قاضی دولتی، شخص یا اشخاصی را خود انتخاب میکنند؛
- تشریفات خشک آیین دادرسی با قواعد سادهتر و قراردادی جایگزین میشود؛
- و هدف، علاوه بر احقاق حق، حفظ رابطه تجاری و کاهش هزینه و زمان است.
در ادبیات فرانسه و انگلستان، برای این مفهوم از تعبیرهایی مانند «Justice privée»، «Autre Justice» و «Mode de règlement conventionnel» استفاده شده است؛ تعبیرهایی که در آثار دکترین مورد اشاره قرار گرفتهاند و نشاندهنده فاصله این روشها با عدالت رسمی دادگاهها هستند.
در ایران، نویسندگانی مانند دکتر یوسف درویشی متولی و دکتر محمدرضا پاسبان، با بهرهگیری از ادبیات بینالمللی و مقررات اتاق بازرگانی بینالمللی، اصطلاح «شیوههای جایگزین حل و فصل اختلاف» را برای ترجمه ADR بهکار بردهاند و به تبیین جایگاه آن در کنار داوری و دادگاه پرداختهاند.
بخش اول – مفاهیم و تعاریف پایهای
۱. شیوههای جایگزین حل و فصل اختلاف (ADR) چیست؟
ADR در سادهترین بیان به روشهایی غیر از دادگاههای دولتی گفته میشود که طرفین از طریق آنها اختلاف خود را حل میکنند. این شیوهها:
- معمولاً غیررسمیتر، سریعتر و کمهزینهتر از دادرسی قضاییاند؛
- غالباً بر رضایت و توافق طرفین استوارند؛
- و بیشتر در روابط تجاری و مدنی بهکار میروند.
در آثار Henry Brown & Arthur Marriott، مفهوم ADR بهصورت جامع طرح شده و داوری، مذاکره، میانجیگری و سازش همگی ذیل آن بررسی میشوند:
Henry Brown & Arthur Marriott, ADR Principles and Practice, 2nd ed., London, Sweet & Maxwell, 1999, p.7.
در حقوق ایران نیز، دکتر درویشی متولی و دکتر پاسبان با الهام از همین ادبیات، به معرفی و تحلیل این شیوهها پرداختهاند.
۲. داوری در حقوق ایران
در حقوق ایران، داوری مهمترین روش خصوصی حل اختلاف است. بر اساس مواد ۴۵۴ تا ۵۰۱ قانون آیین دادرسی مدنی و قانون داوری تجاری بینالمللی ۱۳۷۶، داوری عبارت است از:
ارجاع اختلاف موجود یا محتملالوقوع به شخص یا اشخاصی (داور یا هیأت داوری) که به جای دادگاه، به اختلاف رسیدگی کرده و رأی الزامآور صادر میکنند.
داوری از نظر ساختار، شبیه دادرسی قضایی است (دادخواست، دفاع، رسیدگی و رأی) اما:
- قاضی از پیش تعیینشده حکومتی نیست، بلکه داور منتخب طرفین است؛
- تشریفات با توافق طرفین و قواعد داوری تنظیم میشود؛
- و رأی داور، در صورت رعایت صلاحیت و تشریفات، قابل شناسایی و اجرای قضایی است.
در آثار دکتر عبدالحسین شیروی و دکتر یوسف درویشی متولی، داوری بهعنوان حلقه اصلی میان نظام قضایی و شیوههای جایگزین معرفی شده است.
۳. مذاکره (Negotiation)
مذاکره ابتداییترین و طبیعیترین شیوه حل اختلاف است. در این روش:
- طرفین مستقیم یا با حضور وکلای خود با هم گفتوگو میکنند؛
- شخص ثالث تصمیمگیر وجود ندارد؛
- و نتیجه، تنها در حد توافق قراردادی الزامآور میشود.
در ادبیات خارجی، مذاکره بهعنوان پایه بسیاری از سایر شیوههای دوستانه معرفی شده است.
Locause A. Mistelis, “ADR in England and Wales”, The American Review of International Arbitration, Vol.12, 2001, p.205.
۴. میانجیگری (Mediation)
میانجیگری یکی از مهمترین شیوههای دوستانه حل اختلاف است. در این روش:
- شخص ثالثی بهنام میانجی وارد میشود؛
- اما میانجی رأی الزامآور صادر نمیکند؛
- بلکه با تکنیکهای ارتباطی، به طرفین کمک میکند خودشان به راهحل مشترک برسند.
این مفهوم در آثار K. P. Berger با عنوان «Private Dispute Resolution: Negotiation, Mediation, Arbitration» بهتفصیل بررسی شده است:
K. P. Berger, Private Dispute Resolution: Negotiation, Mediation, Arbitration, Vol.2, 2002, pp.120–121.
۵. سازش (Conciliation)
سازش از نظر ساختاری شبیه میانجیگری است، با این تفاوت که:
- شخص ثالث (سازشدهنده) معمولاً یک پیشنهاد مشخص برای حل اختلاف ارائه میکند؛
- این پیشنهاد الزامآور نیست، مگر اینکه طرفین آن را پذیرفته و در قالب توافق خصوصی تنظیم کنند.
۶. کدخدامنشی
کدخدامنشی یک نهاد سنتی در جامعه ایرانی است که در آن:
- شخصی با نفوذ اجتماعی و اخلاقی (کدخدا، ریشسفید، بزرگ طایفه)؛
- بدون تشریفات رسمی حقوقی؛
- با تکیه بر اعتبار شخصی و مقبولیت اجتماعی، اختلاف را فیصله میدهد.
بخش دوم – آیا داوری خود «شیوه جایگزین» است یا جدا از آن؟
یکی از بحثهای دکترین که در کتاب شما نیز منعکس شده، این است که:
- گروهی از نویسندگان، داوری را یکی از مصادیق اصلی ADR میدانند؛ زیرا خارج از دادگاه و بر پایه قرارداد انجام میشود (مانند Brown & Marriott و بخشهایی از دکترین ایرانی).
- گروهی دیگر، با الهام از نویسندگانی نظیر Locause A. Mistelis و K. P. Berger، معتقدند داوری بهدلیل شباهت زیاد به دادرسی رسمی (رسیدگی شبهقضایی، رأی الزامآور و امکان اجرای قضایی) باید از «روشهای کاملاً دوستانه و غیرالزامآور» مثل مذاکره، میانجیگری و سازش تفکیک شود.
نتیجهای که از جمعبندی دیدگاهها ارائه شده این است که:
- از نظر عملی و قراردادی، داوری معمولاً در کنار سایر شیوهها طراحی میشود (مثلاً شرط: «اول مذاکره، سپس میانجیگری، در نهایت داوری»).
- از نظر تحلیلی، میتوان گفت داوری در «مرز» بین نظام رسمی دادگستری و شیوههای دوستانه قرار دارد: نه کاملاً رسمی مثل دادگاه است، نه کاملاً دوستانه مثل میانجیگری.
بخش سوم – تمایز داوری از مذاکره، میانجیگری، سازش و کدخدامنشی
۱. از نظر نقش شخص ثالث
- داوری: شخص ثالث (داور) تصمیم نهایی و الزامآور میگیرد.
- میانجیگری و سازش: شخص ثالث پیشنهاد میدهد و تسهیل میکند، تصمیم واقعی با طرفین است.
- مذاکره: شخص ثالثی وجود ندارد.
- کدخدامنشی: شخص ثالث نقش اخلاقی و اجتماعی دارد؛ اما از نظر حقوقی، نتیجه اختلاف بیشتر بهصورت صلح و توافق ثبت میشود.
۲. از نظر الزامآور بودن نتیجه
- رأی داور، با شرایط قانونی، قابل اجرا از طریق دادگاه است.
- نتیجه میانجیگری و سازش، فقط در حد توافق خصوصی یا صلحنامه الزامآور میشود.
- نتیجه مذاکره یا کدخدامنشی نیز زمانی اثر حقوقی دارد که در قالب یک توافق مکتوب یا صلح تنظیم شود.
این تحلیل، با الهام از تقسیمبندیهای ارائهشده در آثار Berger و Brown & Marriott و نیز جمعبندی دکتر درویشی متولی در فصل مربوط به تفکیک داوری از سایر نهادهاست.
۳. از نظر هدف و فلسفه
- داوری عمدتاً به دنبال تعیین حق و صدور رأی است.
- میانجیگری و سازش بیشتر معطوف به حفظ رابطه، مدیریت منافع و ایجاد راهحل برد–برد هستند.
- مذاکره، ابزار طبیعی و اولیه رسیدن به تفاهم است.
- کدخدامنشی، آمیزهای از حل اختلاف و حفظ نظم و احترام اجتماعی در محیطهای محلی است.
بخش چهارم – مزایا و معایب داوری نسبت به دادگاه و سایر روشها
مزایای داوری
- تخصص داور
طرفین میتوانند داورانی را با تخصص دقیق در حوزه اختلاف (ساختمانی، حملونقل، بانکی، فناوری و …) انتخاب کنند.
این مزیت در آثار دکتر شیروی و دکتر درویشی متولی بهعنوان یکی از مهمترین برتریهای داوری تجاری ذکر شده است. - سرعت نسبی رسیدگی
تشریفات سادهتر و امکان توافق بر مهلتها، داوری را در بسیاری از موارد سریعتر از دادگاه میکند. - محرمانگی
رسیدگی داوری معمولاً غیرعلنی است؛ موضوعی که در روابط تجاری بسیار حیاتی است. - امکان انتخاب قانون و محل داوری
بهویژه در قراردادهای بینالمللی، طرفین میتوانند قانون حاکم و محل داوری را مطابق منافع خود تعیین کنند؛ موضوعی که در آثار Oliver Caprasse بهخوبی توضیح داده شده است.
چالشها و محدودیتهای داوری
- هزینههای داوری
در برخی موارد، هزینه حقالزحمه داوران و مؤسسات داوری ممکن است از هزینه دادرسی بیشتر شود، مگر اینکه اختلاف بزرگ و پیچیده باشد. - خطر انتخاب داور نامناسب
انتخاب داور بدون دقت لازم، میتواند به رأی ضعیف یا غیرقابل اجرا منتهی شود؛ موضوعی که دکتر درویشی متولی نیز بر آن تأکید کرده است. - نظارت محدود دادگاه
امکان اعتراض به رأی داور محدود است (مثلاً ابطال رأی داور صرفاً در موارد مشخص قانونی). این هم مزیت است (ثبات رأی) و هم ریسک (در صورت اشتباه جدی داور).
بخش پنجم – مثال کاربردی: بند چندمرحلهای حل اختلاف در قرارداد
فرض کنید دو شرکت ساختمانی در یک قرارداد مشارکت در ساخت، شرط زیر را در بند حل اختلاف درج میکنند:
- مرحله اول – مذاکره
در صورت بروز اختلاف، مدیران ارشد دو شرکت ظرف ۱۵ روز جلسهای برای مذاکره مستقیم تشکیل میدهند. - مرحله دوم – میانجیگری
اگر ظرف ۳۰ روز اختلاف حل نشود، طرفین یک میانجی بیطرف (از مرکز داوری معتبر) انتخاب میکنند تا طی ۴۵ روز به آنها برای رسیدن به توافق کمک کند. - مرحله سوم – داوری
اگر میانجیگری موفق نشود، اختلاف مطابق قواعد یک مرکز داوری مشخص، توسط سه داور متخصص در امور ساختوساز، فیصله داده میشود و رأی داور برای طرفین الزامآور است.
این الگو، در ادبیات بینالمللی با حمایت نویسندگانی مانند Berger و Brown & Marriott توصیه شده است
بخش ششم – پرسشهای کلیدی در داوری
(پاسخ از زبان وکیل متخصص داوری «من وکیلتم»)
۱. داوری دقیقاً چه تفاوتی با دادگاه دارد؟
وکیل متخصص داوری من وکیلتم پاسخ میدهد:
در دادگاه، قاضی توسط حاکمیت منصوب میشود و شما هیچ نقشی در انتخاب او ندارید، در حالی که در داوری، طرفین خودشان داور یا داوران را انتخاب میکنند. در داوری، تشریفات سادهتر است، امکان انتخاب قانون و زبان رسیدگی وجود دارد و رسیدگی معمولاً محرمانه است. با این حال، رأی داور در نهایت همچون رأی دادگاه از طریق همان نظام قضایی اجرا میشود.
۲. آیا داوری همیشه بهتر از دادگاه است؟
وکیل متخصص داوری من وکیلتم پاسخ میدهد:
خیر. داوری برای اختلافات تخصصی، تجارت بینالملل، پروژههای بزرگ و روابطی که حفظ محرمانگی در آنها مهم است، مناسبتر است. برای دعاوی ساده، کمارزش مالی یا مواردی که نیاز به حمایت قاضی دولتی و قواعد آمره قوی دارید، دادگاه ممکن است انتخاب مناسبتری باشد.
۳. تفاوت داوری با میانجیگری در چیست؟
وکیل متخصص داوری من وکیلتم پاسخ میدهد:
در میانجیگری، شخص ثالث (میانجی) فقط کمک میکند شما و طرف مقابل به راهحل مشترک برسید؛ او حکم نمیدهد. نتیجه کار میانجیگری یک توافق رضایی است. اما در داوری، داور مانند قاضی خصوصی رأی الزامآور صادر میکند، حتی اگر یکی از طرفین ناراضی باشد. به تعبیر برخی نویسندگان که در کتاب شما به آنها استناد شده، داوری «شبهدادرسی خصوصی» است، در حالی که میانجیگری «گفتوگوی هدایتشده» است.
۴. آیا داوری میتواند بدون طی مذاکره و میانجیگری انجام شود؟
وکیل متخصص داوری من وکیلتم پاسخ میدهد:
از نظر حقوقی بله؛ اگر در قرارداد، شرط داوری داشته باشید میتوانید مستقیم به داوری مراجعه کنید. اما از منظر مدیریت روابط و هزینه، توصیه ما این است که پیش از داوری، مرحله مذاکره و در صورت امکان میانجیگری را طی کنید. همین الگو را بسیاری از نویسندگان خارجی مانند Berger و Brown & Marriott بهعنوان «نردبان حل اختلاف» پیشنهاد کردهاند.
۵. آیا نتیجه میانجیگری یا سازش مانند رأی داور الزامآور است؟
وکیل متخصص داوری من وکیلتم پاسخ میدهد:
نتیجه میانجیگری و سازش، به خودی خود حکم قضایی نیست. این نتیجه زمانی الزامآور میشود که شما آن را در قالب یک قرارداد، صلحنامه یا صورتجلسه توافق تنظیم و امضا کنید. رأی داور، برعکس، خودبهخود ماهیت الزامی دارد و اگر ابطال نشود، میتواند مستقیماً مبنای اجرا قرار گیرد.
۶. در قراردادها بهتر است شرط داوری بنویسم یا شرط رجوع به دادگاه؟
وکیل متخصص داوری من وکیلتم پاسخ میدهد:
این پاسخ، بسته به نوع کسبوکار و ریسکها متفاوت است. در قراردادهای بزرگ، طولانیمدت، بینالمللی، ساختمانی، نفت و گاز یا حملونقل، شرط داوری حرفهای و دقیق معمولاً انتخاب بهتری است؛ بهویژه اگر همراه با مذاکره و میانجیگری مرحلهای باشد. در قراردادهای ساده مصرفی یا روابطی که اختلافات آن عمدتاً کوچک است، دادگاه محلی میتواند کفایت کند.
۷. آیا میتوانیم در قرارداد، داور را از الان تعیین کنیم؟
وکیل متخصص داوری من وکیلتم پاسخ میدهد:
بله، این کار در بسیاری از نظامهای حقوقی توصیه شده است. شما میتوانید:
- فرد یا افراد معینی را بهعنوان داور نام ببرید؛
- یا مرکز داوری مشخصی را (مثلاً «مرکز داوری اتاق بازرگانی…»).
اما باید توجه کنید که تعیین داور غیرقابلدسترسی یا فاقد شرایط قانونی بعدها مشکل ایجاد میکند؛ نکتهای که در دکترین داخلی و خارجی بارها هشدار داده شده است.
۸. اگر یکی از طرفین شرط داوری را نادیده بگیرد و مستقیم به دادگاه برود چه میشود؟
وکیل متخصص داوری من وکیلتم پاسخ میدهد:
اگر شرط داوری معتبر باشد، طرف دیگر میتواند در دادگاه به وجود شرط داوری استناد کند و از دادگاه بخواهد دعوا را به داوری ارجاع دهد یا آن را رد کند. این قاعده در قوانین آیین دادرسی و داوری تجاری بینالمللی پیشبینی شده است. بنابراین، درج دقیق و صحیح شرط داوری در قرارداد بسیار مهم است.
۹. در کدام موارد میانجیگری یا سازش مناسبتر از داوری است؟
وکیل متخصص داوری من وکیلتم پاسخ میدهد:
وقتی که:
- طرفین هنوز رابطه خود را از دست ندادهاند؛
- موضوع اختلاف بیشتر بر سر منافع و انتظارات آینده است تا صرفاً حقوق گذشته؛
- یا وقتی که نیاز به راهحلهای خلاقانه (تقسیط، تجدید قرارداد، تغییر برنامه اجرا و…) وجود دارد،
میانجیگری و سازش میتوانند بسیار اثربخشتر از داوری باشند. همانطور که دکتر درویشی متولی در بحث مقایسه میانجیگری و داوری اشاره کرده، میانجیگری برای «ساختن آینده»، داوری برای «داوری درباره گذشته» مناسبتر است.
۱۰. نقش وکیل در داوری و ADR چیست؟
وکیل متخصص داوری من وکیلتم پاسخ میدهد:
نقش وکیل فقط دفاع در جلسه داوری نیست. وکیل متخصص داوری:
- در مرحله تنظیم قرارداد، شرط داوری و ADR را حرفهای طراحی میکند؛
- در هنگام بروز اختلاف، به موکل کمک میکند بهموقع و درست از مذاکره، میانجیگری یا سازش استفاده کند؛
- و در نهایت، اگر کار به داوری برسد، پرونده را فنی و مستند طرح و پیگیری میکند تا رأی داور قابل اجرا و منطبق بر منافع موکل باشد.
بخش ششم – منابع قانونی و دکترین مورد استفاده در این مقاله
در نگارش این متن، فقط به منابعی تکیه شده که در همین فصل کتاب شما بهصراحت ذکر شدهاند، از جمله:
- دکتر یوسف درویشی متولی
- آثار و مقالات مربوط به «شیوههای جایگزین حل اختلاف»، «میانجیگری در حل و فصل اختلافات» و «سازش و صلح».
- دکتر محمدرضا پاسبان
- مطالعات مربوط به شیوههای جایگزین حل اختلاف (ADR) در مقررات جدید اتاق بازرگانی بینالمللی.
- دکتر عبدالحسین شیروی
- مباحث مربوط به داوری تجاری و نسبت آن با شیوههای جایگزین حل اختلاف.
- Henry Brown & Arthur Marriott
- ADR Principles and Practice, 2nd ed., London, Sweet & Maxwell, 1999, p.7.
- Locause A. Mistelis
- ADR in England and Wales, The American Review of International Arbitration, Vol.12, 2001, p.205.
- K. P. Berger
- Private Dispute Resolution: Negotiation, Mediation, Arbitration, Vol.2, 2002, pp.120–121.
- Oliver Caprasse
- Les sociétés et l’arbitrage, LGDJ, Paris, 2002, pp.14–15.
- آثار مربوط به کدخدامنشی و حل اختلافات عرفی
- از جمله نوشتههای دکتر امید رضایی و دکتر عیسی امینی درباره حل اختلافات محلی و نقش کدخدایان.
فراخوان برای تماس با وکلای «من وکیلتم»
اختلافات قراردادی، تجاری و شرکتی اگر درست مدیریت نشوند، میتوانند سالها در دادگاهها معطل بمانند و سرمایه، اعتبار و رابطه حرفهای طرفین را فرسوده کنند. انتخاب درست بین دادگاه، داوری، میانجیگری، سازش یا کدخدامنشی نیازمند شناخت دقیق حقوقی و تجربه عملی است.
اگر در قراردادهای خود قصد درج شرط داوری یا سایر شیوههای جایگزین حل اختلاف را دارید، یا هماکنون درگیر اختلافی هستید و نمیدانید بهترین مسیر چیست، تیم وکلای متخصص داوری در «من وکیلتم» آمادهاند تا:
- متن شرط داوری و ADR را برای شما طراحی یا اصلاح کنند؛
- در مذاکره و میانجیگری کنار شما باشند؛
- و در صورت لزوم، داوری را بهصورت حرفهای و مستند پیش ببرند.
☎️ برای دریافت مشاوره تخصصی داوری، همین حالا با «من وکیلتم» تماس بگیرید تا اختلاف امروز، به بحران فردا تبدیل نشود.
نویسندگان :
فاطمه صفار-وکیل پایه یک دادگستری، مدرس حقوق کسبوکار و داوری،عضو انجمن قراردادنویسان ایران
سید صادق قریشی – وکیل دادگستری و منتور تحول حرفه ای وکلا (legal Coach & Peer Educator)
