اینکوترمز مجموعهای از قواعد استاندارد اتاق بازرگانی بینالمللی است که با هدف تبیین مسئولیتها، هزینهها و ریسکهای خریدار و فروشنده در قراردادهای بیع بینالمللی تدوین شده است. آخرین نسخه این قواعد، تحت عنوان Incoterms 2020، با ایجاد اصلاحات نسبت به نسخه 2010، درصدد افزایش شفافیت تجاری، کاهش اختلافات و سازگاری با نیازهای جدید حملونقل بینالمللی بوده است. این مقاله ضمن بررسی ماهیت و کارکرد حقوقی اینکوترمز، به تحلیل محتوایی قواعد Incoterms 2020، تقسیمبندی آن، نقاط قوت و چالشهای اجرایی آن در قراردادهای بازرگانی پرداخته و تأثیر آن را بر انتقال ریسک، تعهدات اسنادی، حملونقل و تخصیص هزینهها بررسی میکند. مطالعه حاضر نشان میدهد که اینکوترمز اگرچه جایگزین قرارداد نیست، اما یک ابزار تفسیر استاندارد است که نقش مهمی در کاستن از دعاوی تجاری ایفا میکند. در پایان نیز پیشنهادهایی جهت کاربست صحیح اینکوترمز در قراردادهای بینالمللی ارائه شده است.
واژگان کلیدی: اینکوترمز 2020، بیع بینالمللی کالا، انتقال ریسک، حملونقل، اتاق بازرگانی بینالمللی، قراردادهای تجاری.
مقدمه
گسترش تجارت بینالمللی و پیچیدهشدن زنجیرههای حمل و نقل موجب شد کشورها و تجار نیازمند مجموعهای استاندارد برای تفسیر واحد مفاهیم پایهای همچون تحویل کالا، انتقال ریسک و تقسیم هزینهها باشند. اتاق بازرگانی بینالمللی از سال 1936 با تدوین قواعد Incoterms چنین نظامی را ارائه کرد. این قواعد در طول زمان بهروزرسانی شده و آخرین نسخه رسمی آن Incoterms 2020 است که از سال 2020 در سطح جهانی لازمالاجرا بوده و مورد استناد تجار، وکلا، داوران و دادگاهها قرار میگیرد. با وجود کاربرد گسترده، بسیاری از اختلافات تجاری ناشی از عدم شناخت دقیق از محتوای اینکوترمز یا انتخاب اشتباه اصطلاح تجاری است. از اینرو تحلیل حقوقی و کاربردی قواعد Incoterms 2020 برای تنظیم قراردادهای خرید و فروش کالا، بهویژه در بستر تجارت ایران، ضروری است.
- ماهیت حقوقی اینکوترمز
اینکوترمز مجموعهای از شرایط استاندارد قراردادی است که ماهیت الزامآور آن ناشی از توافق طرفین میباشد. این قواعد نه قانوناند و نه جایگزین قرارداد، بلکه یک مبنای تفسیری هستند که:
- حدود تعهدات فروشنده و خریدار
- محل تحویل
- انتقال ریسک
- تقسیم هزینهها
- وظایف مربوط به ترخیص و اسناد
را مشخص میسازند. به عبارت دیگر، اینکوترمز نمیتواند بهتنهایی موضوع قرارداد قرار گیرد بلکه باید در متن قرارداد صراحتاً به آن اشاره شود تا طرفین بتوانند از آن بهرهبرداری کنند. وقتی میگوییم که اینکوترمز الزامآور است، به این معناست که تنها زمانی اثر حقوقی دارد که طرفین آن را در قرارداد ذکر کرده باشند و بر اساس آن حقوق و تعهدات خود را تنظیم کنند.
- تغییرات اساسی Incoterms 2020 نسبت به نسخه 2010
نسخه 2020 بهمنظور تطبیق با نیازهای جدید تجارت، تغییراتی ایجاد کرده است که مهمترین آنها عبارتاند از:
- ارتقای بیمه در قاعده CIP
در نسخه 2020 حداقل سطح پوشش بیمه در قاعده CIP افزایش یافته است. این تغییر بهویژه در معاملات بینالمللی با حملونقلهای پیچیده و محمولههای با ارزش بالا اهمیت بیشتری پیدا میکند. در واقع، این تغییر برای جلوگیری از مشکلات احتمالی و کاهش خطرات بهویژه در حملونقلهای بینالمللی است.
- اضافهشدن قاعده DPU
قاعده جدید DPU جایگزین DAT شده و تحویل کالا پس از تخلیه در مقصد را شفافتر کرده است. این تغییر باعث میشود که در هنگام تحویل کالا، مسئولیتها بهوضوح مشخص باشد و محل تحویل بهطور دقیق تعیین گردد. بهویژه در مورد کالاهایی که نیاز به تخلیه و انتقال به محل دقیق دارند، این تغییر موجب کاهش ابهامات و اختلافات خواهد شد.
- تأکید بر امنیت حملونقل
این تغییرات بهویژه در حملونقل دریایی و محمولههای خطرناک تأکید بیشتری دارد و به معنای توجه بیشتر به مسائل ایمنی در حملونقلهای بینالمللی است. با توجه به افزایش نگرانیهای جهانی در مورد امنیت محمولهها، این تغییرات بهویژه در حملونقلهایی که محمولههای خاص دارند، اهمیت بیشتری دارد.
- شفافسازی هزینهها و جدولبندی دقیق
با هدف کاهش اختلافات ناشی از هزینههای پنهان و افزایش شفافیت در تخصیص هزینهها، قواعد جدید اینکوترمز در نسخه 2020 جزئیات بیشتری را برای نحوه تقسیم هزینهها و شفافسازی آنها ارائه دادهاند. این امر به تجار و وکلا کمک میکند تا با آگاهی بیشتری اقدام به تنظیم قرارداد کنند و از بروز مشکلات مالی جلوگیری نمایند.
- تقسیمبندی قواعد اینکوترمز 2020
قواعد Incoterms 2020 در دو دسته اصلی تنظیم شدهاند:
3-1. قواعد قابل استفاده برای همه شیوههای حملونقل
- EXW
- FCA
- CPT
- CIP
- DAP
- DPU
- DDP
3-2. قواعد مخصوص حمل دریایی
- FAS
- FOB
- CFR
- CIF
این تقسیمبندی بهویژه برای کسانی که قراردادهای حملونقل ترکیبی دارند بسیار مهم است. انتخاب نادرست اصطلاحات میتواند منجر به مشکلات حقوقی و مالی برای طرفین شود، بهویژه در صورتی که قرارداد بهطور کامل با شرایط واقعی حملونقل مطابقت نداشته باشد.
- نقش اینکوترمز در انتقال ریسک
انتقال ریسک یکی از اساسیترین کارکردهای اینکوترمز است. نقطه انتقال ریسک در هر قاعده متفاوت است و این نکته تأثیر زیادی بر تنظیم قرارداد دارد:
- در EXW ریسک تقریباً از همان ابتدای قرارداد به خریدار منتقل میشود.
- در FCA ریسک هنگام تحویل کالا به حملکننده منتقل میشود.
- در FOB انتقال ریسک در زمان عبور کالا از نرده کشتی است.
- در CIF و CFR اگرچه فروشنده کرایه را پرداخت میکند، ریسک از زمان تحویل بر عهده خریدار است.
- در DDP فروشنده تا مقصد نهایی تمامی ریسکها را تحمل میکند.
پاسخ وکیل: اگر این انتقال ریسک بهدرستی در قرارداد تعیین نشود، ممکن است مشکلات حقوقی برای طرفین ایجاد شود، زیرا هر یک از این قاعدهها بهطور واضح مسئولیت و ریسک طرفین را مشخص میکند.
- نقش اینکوترمز در تقسیم هزینهها و مسئولیتها
اینکوترمز دقیقاً مشخص میکند که هزینههای زیر بر عهده کدام طرف است:
- بستهبندی
- حمل داخلی مبدأ
- بارگیری
- کرایه حمل اصلی
- بیمه
- تخلیه
- حقوق و عوارض گمرکی
پاسخ وکیل: بهعنوان مثال، در DDP فروشنده تمام هزینهها، شامل هزینههای گمرکی مقصد را نیز باید بپردازد. این نکته در قراردادهای ایران که ممکن است بهطور کامل به آن توجه نشود، از اهمیت زیادی برخوردار است و ممکن است مشکلات حقوقی برای فروشنده ایجاد کند.
- نقش اینکوترمز در اسناد و تشریفات گمرکی
اینکوترمز تعیین میکند که:
- چه کسی مسئول اخذ مجوز صادرات است؛
- چه کسی اسناد حمل (B/L، CMR، AWB) را تهیه میکند؛
- چه کسی مسئول بیمهنامه است.
پاسخ وکیل: در صورتی که این نکات بهطور صحیح در قرارداد درج نشود، ممکن است اختلافاتی در خصوص تأخیر در ارائه اسناد و یا پرداخت هزینههای بیمه ایجاد شود، که منجر به دعاوی حقوقی خواهد شد.
- کارکرد اینکوترمز در حلوفصل اختلافات تجاری
دیوانهای داوری بینالمللی و دادگاهها غالباً به اینکوترمز برای تعیین حدود مسئولیت طرفین استناد میکنند. این قواعد با کاهش ابهام، نقش مهمی در:
- جلوگیری از تفسیرهای دوگانه،
- تعیین ریسک،
- رسیدگی به دعاوی حملونقل،
- تحلیل خسارات وارده
دارند.
پاسخ وکیل: اگر قواعد اینکوترمز بهدرستی در قرارداد درج نشود، این احتمال وجود دارد که طرفین از تفسیرهای متفاوتی نسبت به تعهدات خود برخوردار شوند که منجر به اختلافات حقوقی شود.
- چالشهای اجرایی اینکوترمز در قراردادهای تجار ایرانی
مهمترین مشکلات در رویه عملی ایران عبارتاند از:
- انتخاب نادرست اصطلاحات دریایی مانند FOB برای حمل کانتینری؛
- حذف «سال نسخه» و ایجاد اختلاف بر سر تفسیر؛
- ناآگاهی فروشندگان نسبت به تعهدات بیمه در CFR/CIF؛
- گنجاندن مفاهیم مغایر با اینکوترمز در قرارداد؛
- اتکا به رویههای شفاهی یا توافقات ناقص.
پاسخ وکیل: در صورت عدم توجه به این موارد، ممکن است دعواهای تجاری طولانی و پرهزینهای پیش آید که بر اعتبار تجار و شرکتها آسیب وارد کند.
- نتیجهگیری
اینکوترمز 2020 یک ابزار تکمیلی و تفسیرى برای قراردادهای بیع بینالمللی است که با تعیین دقیق مسئولیتها، انتقال ریسک و تقسیم هزینهها، نقش مهمی در کاهش اختلافات تجاری ایفا میکند. با این حال، این قواعد جایگزین قرارداد نیست و وکلای تجاری، تجار و تنظیمکنندگان قراردادها باید علاوه بر ذکر صحیح اصطلاح و نسخه، سایر مفاد اصلی قرارداد را نیز دقیق و مستقل تنظیم کنند.
پاسخ وکیل: در نهایت، لازم است که وکلای تجاری از قواعد اینکوترمز با دقت استفاده کنند و در تنظیم قراردادهای بینالمللی، تمامی نکات مرتبط با مسئولیتها، هزینهها و ریسکها را با دقت ذکر کنند تا از بروز اختلافات حقوقی جلوگیری شود.
پرسش و پاسخ
- آیا قواعد اینکوترمز 2020 جایگزین قرارداد است؟
پاسخ وکیل: خیر، اینکوترمز یک ابزار تفسیر است و تنها در صورتی قابل استناد است که در قرارداد ذکر شده باشد. این قواعد بهتنهایی نمیتوانند جایگزین سایر بندهای قرارداد شوند. - چگونه میتوان از مشکلات حقوقی مرتبط با اینکوترمز جلوگیری کرد؟
پاسخ وکیل: انتخاب دقیق و صحیح اصطلاحات اینکوترمز و ذکر صریح آن در قرارداد میتواند بسیاری از مشکلات حقوقی را کاهش دهد. - چه تغییرات عمدهای در نسخه 2020 نسبت به 2010 ایجاد شده است؟
پاسخ وکیل: از جمله مهمترین تغییرات میتوان به ارتقای بیمه در قاعده CIP، اضافهشدن قاعده DPU و تأکید بر امنیت حملونقل اشاره کرد. - چرا انتخاب اشتباه اصطلاحات اینکوترمز میتواند مشکلساز باشد؟
پاسخ وکیل: انتخاب اشتباه میتواند موجب انتقال نادرست ریسکها، هزینهها و مسئولیتها شود که منجر به دعاوی تجاری و اختلافات حقوقی خواهد شد. - آیا اینکوترمز در تمامی کشورها قابل اجراست؟
پاسخ وکیل: اینکوترمز یک استاندارد بینالمللی است، اما برای اعمال آن در یک کشور، باید در قراردادها ذکر شود و مطابق با قوانین آن کشور تطبیق یابد.
نویسنده :
خانم دکتر سارا امیری – متخصص در امور حقوقی و کیفری حمل و نقل داخلی و بین الملل