در تجارت داخلی و بینالمللی، آگاهی از قواعد حقوقی حاکم بر اسناد تجاری و حملونقل کالا برای بازرگانان، مدیران لجستیک و فعالان اقتصادی بسیار حائز اهمیت است. چالشهایی نظیر خسارت به محموله، کسری کالا، هزینههای دموراژ، مسئولیت متصدی حمل، تعهدات فروشنده در شرایط مختلف اینکوترمز و نقش بانکها در اعتبارات اسنادی، روزانه موجب طرح دعاوی متعدد در محاکم ایران میشود. این مقاله بهمنظور ارائه اطلاعات دقیق و کاربردی به بازرگانان، وکلا و فعالان حوزه تجارت و حملونقل، سؤالات و پاسخهای حقوقی متداول و مستند به قوانین ایران و مقررات بینالمللی حملونقل را ارائه میدهد.
چکیده
در دنیای تجارت، یکی از مهمترین مسائلی که بازرگانان و فعالان اقتصادی باید در نظر داشته باشند، مسائل حقوقی مرتبط با حملونقل کالا و اسناد تجاری است. بارنامه یکی از اسناد کلیدی در این فرآیند است که در حملونقل دریایی، زمینی و هوایی نقش مهمی ایفا میکند. آگاهی از مسئولیتهای متصدیان حمل، شرایط خاص بارنامهها و حقوق و تعهدات طرفین در تجارت بینالمللی میتواند از بروز مشکلات قانونی جلوگیری کند. در این مقاله به بررسی سؤالات حقوقی پرتکرار در این زمینه پرداخته شده است.
تعاریف
- بارنامه:
بارنامه یک سند است که نشاندهنده توافق بین فروشنده و متصدی حمل برای انتقال کالا از مبدا به مقصد است. این سند بهعنوان مدرکی برای انتقال مالکیت و همچنین دریافت کالا از سوی صاحب آن عمل میکند. - دموراژ (Demurrage):
دموراژ به هزینهای گفته میشود که به دلیل تأخیر در تخلیه و تحویل کالا در بندر یا محل تعیینشده به متصدی حمل پرداخت میشود. - اینکوترمز (Incoterms):
اینکوترمز مجموعهای از قواعد بینالمللی است که تعیین میکند مسئولیتها و هزینههای مرتبط با حملونقل کالا بر عهده کدام طرف قرارداد است. این قواعد در معاملات بینالمللی استفاده میشوند. - اعتبار اسنادی (Letter of Credit – LC):
اعتبار اسنادی یک ابزار پرداخت است که توسط بانک صادر میشود و در آن بانک تعهد میکند که در صورت ارائه اسناد مورد نیاز، مبلغ مشخصی به فروشنده پرداخت کند.
سؤالات و پاسخهای حقوقی
سؤال 1: آیا بارنامه دریایی قابل معامله، بهتنهایی دلیل مالکیت کالا محسوب میشود؟
پاسخ – وکیل:
بله. طبق ماده ۵۲ قانون دریایی ۱۳۴۳، بارنامه علاوه بر اینکه سند دریافت کالا توسط متصدی حمل است، اگر «به حوالهکرد» صادر شود، بهعنوان سند مالکیت و قابل انتقال شناخته میشود. بنابراین، دارنده قانونی بارنامه حق مطالبه تحویل کالا و طرح دعوا علیه متصدی حمل را دارد.
سؤال 2: اگر کالا هنگام تخلیه در بندر معیوب باشد ولی بارنامه “Clean On Board” صادر شده باشد، مسئولیت با چه کسی است؟
پاسخ – وکیل:
در بارنامه Clean On Board، متصدی حمل صحت ظاهری کالا و بستهبندی را تأیید کرده است. بنابراین، اگر خسارت هنگام تحویل کالا اثبات شود، متصدی حمل طبق ماده ۳۸ تا ۵۲ قانون دریایی مسئول جبران خسارت است، مگر اینکه ثابت کند یکی از معافیتهای قانونی مانند حوادث قهری یا عیب ذاتی کالا باعث این خسارت شده است.
سؤال 3: آیا متصدی حمل میتواند به دلیل عدم پرداخت دموراژ یا هزینههای توقف، از تحویل کالا امتناع کند؟
پاسخ – وکیل:
بله. طبق عرف حملونقل دریایی و قوانین ایران، متصدی حمل حق دارد که تا زمان دریافت کرایه حمل و هزینههای قانونی از جمله دموراژ و انبارداری از تحویل کالا خودداری کند. این حق نوعی حق حبس محسوب میشود. البته صاحب کالا میتواند پس از پرداخت این هزینهها، نسبت به اصل یا میزان آنها اعتراض کند و دعوا طرح نماید.
سؤال 4: در حملونقل بینالمللی زمینی (CMR) اگر بارنامه گم شود، آیا مالک کالا حق تحویل دارد؟
پاسخ – وکیل:
بارنامه جادهای طبق کنوانسیون CMR سند مالکیت کالا نیست، بلکه صرفاً دلیل قرارداد حمل است. بنابراین، حتی اگر بارنامه گم شود، مالک کالا میتواند با احراز هویت و مالکیت کالا از طریق مدارک دیگر، حق مطالبه تحویل کالا را داشته باشد، مگر اینکه مقررات داخلی کشور مقصد شروط دیگری را مقرر کرده باشد.
سؤال 5: اگر فروشنده خارجی کالا را کمتر از مقدار مندرج در بارنامه ارسال کند، آیا خریدار میتواند از بانک LC مطالبه خسارت کند؟
پاسخ – وکیل:
خیر. بانک در اعتبار اسنادی صرفاً موظف به بررسی اسناد است، نه کالا. طبق UCP600 و ماده ۳۷ آن، مسئولیت بانک محدود به تطبیق اسناد است. بنابراین، در صورت کسری یا معیوب بودن کالا، خریدار باید علیه فروشنده یا متصدی حمل اقدام کند، نه بانک.
سؤال 6: در قرارداد FOB، مسئولیت کالا از چه زمانی به خریدار منتقل میشود؟
پاسخ – وکیل:
در شرایط FOB (Free On Board)، مسئولیت کالا از زمانی که کالا بر عرشه کشتی بارگیری میشود به خریدار منتقل میگردد. بنابراین، هرگونه خسارت پس از بارگیری، بر عهده خریدار است مگر اینکه فروشنده تعهدات مضاعفی پذیرفته باشد یا بارنامه مخدوش صادر شده باشد.
سؤال 7: آیا میتوان بابت تأخیر در تحویل کانتینر خالی، خسارت از صاحب کالا مطالبه کرد؟
پاسخ – وکیل:
بله. طبق مقررات حمل دریایی و قراردادهای اجاره کانتینر، صاحب کالا موظف است کانتینر را ظرف مهلت مقرر تحویل دهد. در غیر این صورت، شرکت حمل حق مطالبه Detention (هزینه تأخیر در تحویل کانتینر) را دارد. البته میزان این هزینه باید طبق قرارداد یا عرف خطوط کشتیرانی مشخص شود و قابل اعتراض است.
نتیجهگیری
آگاهی از قواعد حقوقی حاکم بر بارنامهها و حملونقل کالا برای بازرگانان و فعالان تجارت خارجی امری ضروری است. اختلافات مربوط به مسئولیتها، خسارتها و هزینههای اضافی مانند دموراژ و تأخیر در تحویل کالا میتواند منجر به دعاوی پیچیده و هزینهبر شود. به همین دلیل، با توجه به سؤالات و پاسخهای حقوقی ارائهشده، توصیه میشود که قبل از اقدام به هرگونه معامله یا حملونقل بینالمللی، مشاوره حقوقی و اطلاعات دقیق در خصوص شرایط حمل و مسئولیتها بهطور کامل مورد بررسی قرار گیرد.
نویسندگان :
خانم دکتر سارا امیری – متخصص در امور حقوقی و کیفری حمل و نقل داخلی و بین الملل
سید صادق قریشی – وکیل دادگستری و منتور تحول حرفه ای وکلا (legal Coach & Peer Educator)