۱. موافقتنامه چیست؟
در ادبیات کلاسیک حقوق ایران، «موافقتنامه» معمولاً بهعنوان سند اصلی قراردادهای دولتی و عمرانی شناخته میشود؛ بهویژه در چارچوب «شرایط عمومی پیمان» و آییننامههای معاملات دولتی.
بهطور خلاصه:
موافقتنامه سندی است که رئوس اصلی یک قرارداد یا پیمان را در بر میگیرد؛ مانند مشخصات طرفین، موضوع، مبلغ، مدت، محل اجرا و اسناد پیوست که باید مبنای عمل پیمانکار و کارفرما قرار گیرد.
در بسیاری از نظامنامههای اداری و پیمانهای عمرانی، قید شده است که اسناد قرارداد به چند بخش تقسیم میشوند، از جمله:
- خود «موافقتنامه»،
- شرایط عمومی پیمان،
- شرایط خصوصی،
- نقشهها و اسناد فنی، مالی، زمانی و سازمانی.
در این ساختار، موافقتنامه در حکم جلد اول قرارداد است که کلیات و چهارچوب اصلی را معرفی میکند و سایر اسناد، جزئیات اجرایی را توضیح میدهند.
۱–۱. تفاوت موافقتنامه با توافقنامه
گرچه از نظر لغوی «موافقتنامه» میتواند معادل «توافقنامه» باشد، در عمل:
- توافقنامه/MOU بیشتر در فضای کسبوکار، مشارکت شرکتها و روابط تجاری استفاده میشود و گاهی جنبه غیرالزامآور دارد؛
- موافقتنامه در قراردادهای دولتی و عمرانی، معمولاً جزء جداییناپذیر سند قرارداد است و کاملاً الزامآور تلقی میشود؛ چون به شرایط عمومی و خصوصی پیمان ارجاع میدهد.
در نتیجه، وقتی در اسناد پیمان از «موافقتنامه» صحبت میکنیم، عملاً از بخش اصلی یک قرارداد رسمی صحبت میکنیم، نه از سندی مقدماتی یا صرفاً سیاسی.
۲. موافقتنامه در خدمات فناوری اطلاعات (نمونه SLA)
در حوزه ICT و مقررات ارتباطات:
- گاهی از واژه «موافقتنامه سطح خدمات» (Service Level Agreement – SLA) استفاده میشود،
- که در واقع نوعی موافقتنامه قراردادی میان ارائهدهنده خدمات و مشتری برای تعیین سطح، کیفیت، قیمت و ضمانت اجرای خدمات است.
این موافقتنامهها:
- چارچوب و شاخصهای کیفیت خدمات (درصد دسترسی، زمان قطعی، زمان پاسخگویی و…) را تعیین میکنند؛
- و معمولاً بهعنوان پیوست رسمی قرارداد اصلی محسوب میشوند، نه سندی مستقل و غیرالزامآور.
در اسناد تنظیمشده توسط مراجع تنظیم مقررات (مثل کمیسیونهای تخصصی)، گاهی تصریح میشود که:
- شرکتهای ارائهدهنده خدمات الزام دارند موافقتنامه سطح خدمات را با مشتریان خود امضا و به آن پایبند باشند؛
- این موافقتنامهها قابل مطالبه توسط مشتری و قابل استناد در مراجع رسیدگی است.
۳. تفاهمنامه چیست و کجا استفاده میشود؟
۳–۱. مفهوم کلی تفاهمنامه
«تفاهمنامه» از نظر ظاهری بهمعنای توافق و تفاهم طرفین بر یک امر است،
اما در عمل، این واژه در حقوق ایران دو فضای متفاوت دارد:
- استفاده محدود و فنی در حقوق اداری و بودجهای؛
- استفاده عرفی در روابط بینالملل و تجاری (مثل تفاهمنامه صادرات گاز، تفاهمنامه اقدام مالی و…).
۳–۲. تفاهمنامه در نظام بودجه و مدیریت خدمات کشوری
در برخی قوانین و آییننامهها، «تفاهمنامه» عنوان یک سند رسمی مدیریتی است؛ مثلاً:
- تفاهمنامهای که بین مدیر دستگاه اجرایی و مقام بالاتر (مثلاً وزیر، معاون برنامهریزی، رئیس سازمان برنامه و بودجه) امضا میشود،
- و در آن، شرح فعالیتها، حجم خدمات، کیفیت و کمیت اجرای برنامهها، منابع مالی مورد نیاز و شاخصهای ارزیابی مشخص میشود.
این نوع تفاهمنامه:
- در واقع سند اجراییِ برنامه و بودجه یک دستگاه است،
- و پس از تصویب و ابلاغ، برای مدیران ذیربط الزامآور است؛
- هدفش جلوگیری از تصمیمگیری سلیقهای و ایجاد تعهد روشن نسبت به اهداف برنامهای است.
بنابراین، هرچند لفظ «تفاهمنامه» در اینجا استفاده شده، اما ماهیت آن کاملاً قراردادی و مدیریتی است و باید مانند یک سند تعهدآور با آن رفتار کرد.
۳–۳. تفاهمنامه در عرصه دیپلماسی و تجارت
در فضای روابط خارجی و تجارت بینالملل، از «تفاهمنامه» برای اسنادی مانند:
- تفاهمنامه صادرات گاز بین دو کشور،
- تفاهمنامه همکاری مالی یا بانکی،
- تفاهمنامه اقدام مشترک در حوزه خاص (مثلاً اقدام مالی، طرح مشترک سرمایهگذاری)،
استفاده میشود.
در این موارد، بسته به متن تفاهمنامه و نحوه تصویب آن، ممکن است:
- صرفاً اعلام اراده سیاسی و چارچوب کلی همکاری باشد،
- یا واجد آثار حقوقی جدی و نیازمند اجرای دقیق تعهدات طرفین.
۴. جمعبندی مفهومی
برای استفاده آموزشی در «من وکیلتم»، میتوان این سه اصطلاح را بهصورت ساده اینگونه در ذهن نگه داشت:
- موافقتنامه (در پیمانها و SLA)
- بخش اصلی و رسمی یک قرارداد یا پیمان،
- حاوی مشخصات طرفین، موضوع، مبلغ، مدت و ارجاع به سایر اسناد،
- ماهیتاً الزامآور و قابل استناد.
- توافقنامه / MOU
- بیشتر در فضای تجاری و همکاری شرکتها،
- گاه مقدماتی و سیاستگذار، گاه حاوی تعهدات کاملاً الزامآور،
- باید متن آن بهدقت تحلیل شود تا حدود مسئولیتها روشن گردد.
- تفاهمنامه
- در حقوق اداری: سند اجرایی و مدیریتی برای اجرای برنامه و بودجه، کاملاً الزامآور.
- در روابط خارجی/تجاری: میتواند سیاسی، برنامهای یا قراردادی باشد؛ بسته به متن و فرآیند تصویب.
پرسش و پاسخ تخصصی
با پاسخهای «وکیل متخصص قراردادها» از تیم من وکیلتم
۱. موافقتنامه چه فرقی با خود قرارداد دارد؟
وکیل قراردادهای من وکیلتم پاسخ میدهد:
در قراردادهای دولتی و عمرانی، «موافقتنامه» در واقع بخشی از خود قرارداد است؛ نه چیزی خارج از آن.
اسناد پیمان معمولاً از چند جزء تشکیل میشوند: موافقتنامه، شرایط عمومی، شرایط خصوصی، نقشهها و اسناد فنی.
موافقتنامه صفحهای است که مشخصات طرفین، موضوع، مبلغ، مدت و ارجاع به سایر اسناد را در خود دارد.
بنابراین از نظر عملی، موافقتنامه هسته اصلی سند قرارداد است.
۲. اگر در قرارداد دولتی، موافقتنامه امضا نشود، چه اتفاقی میافتد؟
وکیل قراردادهای من وکیلتم پاسخ میدهد:
در بسیاری از آییننامهها و شرایط عمومی پیمان، امضای موافقتنامه شرط تشکیل پیمان تلقی میشود.
اگر سایر اسناد آماده باشند ولی موافقتنامه امضا نشود،
ممکن است گفته شود هنوز پیمان بهطور کامل منعقد نشده و تعهدات رسمی شروع نشده است.
به همین دلیل، در مناقصات و پیمانهای دولتی، مرحله «امضای موافقتنامه» معمولاً نقطه شروع رسمی قرارداد است.
۳. آیا موافقتنامه سطح خدمات (SLA) یک سند تشریفاتی است؟
وکیل قراردادهای من وکیلتم پاسخ میدهد:
به هیچوجه.
SLA ابزار اصلی سنجش انجام تعهدات در قراردادهای خدماتی است؛ بهویژه در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات.
آنچه در SLA درباره:
- درصد دسترسپذیری،
- زمان پاسخدهی،
- سقف قطعی،
- و جریمههای ناشی از نقض این شاخصها
نوشته میشود، بعداً در اختلافات، مبنای محاسبه خسارت و تصمیمگیری مراجع رسیدگی است.
پس SLA باید با همان دقت متن اصلی قرارداد و حتی بیشتر تنظیم شود.
۴. تفاوت «توافقنامه» با «تفاهمنامه» چیست؟
وکیل قراردادهای من وکیلتم پاسخ میدهد:
در عمل، این دو واژه گاهی بهجای هم استفاده میشوند؛
اما میتوان یک تمایز کاربردی در نظر گرفت:
- توافقنامه / MOU معمولاً در روابط تجاری و همکاریهای شرکتی برای ترسیم چارچوب کلی و گاهی ایجاد تعهدات متقابل به کار میرود.
- تفاهمنامه در حقوق عمومی ایران بیشتر به سند رسمی بین مقام اجرایی و مقام بالاتر برای اجرای برنامه و بودجه اطلاق میشود؛ گرچه در روابط خارجی هم برای اسناد سیاسی و همکاری به کار میرود.
از منظر حقوقی، هر دو میتوانند در حد یک قرارداد الزامآور عمل کنند؛ مهم محتوای آنها است، نه صرفاً نامشان.
۵. آیا تفاهمنامههای مدیریتی (مثلاً در قانون مدیریت خدمات کشوری) مثل قرارداد خصوصی است؟
وکیل قراردادهای من وکیلتم پاسخ میدهد:
این تفاهمنامهها بیشتر در حوزه حقوق عمومی و اداری قرار میگیرند؛
یعنی سندی بین مدیر واحد اجرایی و مقام مافوق برای اجرای سیاستها و بودجه.
اما از نظر ماهیت، شباهت زیادی به قرارداد دارند؛ چون:
- شرح فعالیتها، حجم خدمات، کیفیت و زمان اجرا،
- منابع مالی، مسئولیتها و نحوه نظارت
در آنها بهطور مشخص آمده و مدیران موظف به رعایت آن هستند.
در صورت تخلف، مدیر میتواند از منظر اداری و گاهی کیفری هم پاسخگو باشد.
۶. اگر در یک پروژه صادراتی، سندی با عنوان «تفاهمنامه صادرات گاز» امضا شود، باید آن را جدی گرفت؟
وکیل قراردادهای من وکیلتم پاسخ میدهد:
قطعاً بله.
در پروژههای بزرگ بینالمللی، تفاهمنامهها معمولاً:
- حداقل چارچوب فنی، مالی و زمانی همکاری،
- تعهد به مذاکره انحصاری در یک بازه زمانی،
- و گاهی شرایط اصلی قراردادهای آتی
را مشخص میکنند.
این اسناد اگر در مراجع داخلی تصویب شوند، میتوانند آثار حقوقی جدی داشته باشند؛
بنابراین، قبل از امضا باید با همان دقت یک قرارداد صادراتی کامل بررسی شوند.
۷. توصیه کاربردی «من وکیلتم» برای کار با موافقتنامه و تفاهمنامه چیست؟
وکیل قراردادهای من وکیلتم پاسخ میدهد:
۱. هیچ سندی را فقط از روی اسمش قضاوت نکنید.
موافقتنامه، توافقنامه، تفاهمنامه، MOU، SLA…
هر کدام میتوانند کاملاً الزامآور باشند.
۲. موافقتنامههای پیمانی و SLA را همیشه در کنار شرایط عمومی و خصوصی بخوانید.
بسیاری از حقوق و تکالیف در آن اسناد پشتیبان آمده است.
- در تفاهمنامهها، بهویژه بندهای انحصار، منابع مالی، و شاخصهای عملکرد را با دقت بنویسید.
این بندها معمولاً نقطه شروع اختلافات بعدی است. - در پروژههای حساس دولتی، نفتی، بانکی و ICT، قبل از امضای هر موافقتنامه یا تفاهمنامه، متن را با یک وکیل متخصص قراردادها مرور کنید.
هزینه مشاوره، در مقایسه با هزینه دعوا و اختلاف، بسیار ناچیز است.
نویسندگان :
سیده زهرا قزنان– وکیل دادگستری و متخصص در امور دعاوی حقوقی و کیفری املاک و مستغلات
سید صادق قریشی – وکیل دادگستری و منتور تحول حرفه ای وکلا (legal Coach & Peer Educator)
