چکیده
قرارداد داوری یکی از ابزارهای کلیدی در حل و فصل اختلافات است که در قوانین مختلف، بهویژه در حقوق ایران، اهمیت زیادی دارد. داوری بهعنوان یک شیوه غیرمستقیم برای حل اختلافات، توسط طرفین قرارداد بهعنوان جایگزینی برای دعوی در دادگاههای عمومی انتخاب میشود. در این مقاله، مفهوم قرارداد داوری، ویژگیهای آن و بررسی مقررات مرتبط با داوری در حقوق ایران مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. همچنین، تحلیل آرا وحدت رویه و نظریات قضایی، اهمیت نقش داوری در قراردادهای تجاری و صنعتی و نحوه استفاده صحیح از آن در حل اختلافات حقوقی بررسی میشود.
مقدمه
داوری یکی از قدیمیترین و معتبرترین روشهای حل اختلافات است که در سیستمهای حقوقی مختلف جایگاه ویژهای دارد. در ایران، قرارداد داوری بهویژه در مسائل تجاری و پیمانکاری، بهعنوان یک ابزار مؤثر برای حل اختلافات بدون دخالت دادگاههای عمومی استفاده میشود. این قرارداد برای بسیاری از طرفین، بهویژه در حوزههای بینالمللی و تجاری، به دلیل مزایای فراوان آن از جمله سرعت و هزینه کمتر، جذابیت ویژهای دارد. در این مقاله، به تبیین مفهوم و انواع قراردادهای داوری و نحوه اجرایی شدن آنها در حقوق ایران پرداخته میشود.
تعاریف و مفاهیم حقوقی
- قرارداد داوری: قراردادی است که طرفین بهمنظور حل و فصل اختلافات خود، داور یا داوران را برای بررسی و اتخاذ تصمیم انتخاب میکنند. این قرارداد میتواند بهصورت مستقل یا بهعنوان بخشی از قرارداد اصلی تنظیم شود.
- داوری تجاری: نوعی از داوری است که در آن، طرفین به حل اختلافات تجاری خود با استفاده از داوری میپردازند.
- داور: شخصی است که از طرفین انتخاب میشود تا اختلافات موجود بین آنها را حل و فصل کند.
توضیحات در مورد قراردادهای داوری
قرارداد داوری میتواند بهصورت جداگانه یا بهعنوان جزء جداییناپذیر از قرارداد اصلی تنظیم شود. ویژگی کلیدی این قرارداد، استقلال آن از قرارداد اصلی است، به این معنی که در صورت بروز اختلاف در خصوص شروط داوری، داور مسئول بررسی و اتخاذ تصمیم خواهد بود. در حقوق ایران، مقامات قضائی و همچنین مقامات داوری نقش مهمی در تضمین اجرای صحیح قراردادهای داوری ایفا میکنند.
آرا وحدت رویه و نظریههای قضایی
در حقوق ایران، آرا وحدت رویه و نظریات قضائی در زمینه داوری از اهمیت ویژهای برخوردار است. برخی از آرا دادگاهها نشان میدهند که اگر قرارداد داوری بهدرستی و با در نظر گرفتن شرایط قانونی و اجرایی تنظیم نشده باشد، ممکن است به لحاظ قانونی باطل اعلام شود. برای مثال، طبق رای صادره از دادگاه تجدیدنظر تهران (شماره ۲۲۰/دادگاه تهران)، در صورتی که موافقتنامه داوری بهدرستی و با توجه به مفاد قانون تنظیم نشده باشد، از اعتبار قانونی برخوردار نخواهد بود.
مثالهای حقوقی
- مقاطعهکاری: در برخی قراردادهای مقاطعهکاری، طرفین برای حل اختلافات خود به داوری متوسل میشوند. در این قراردادها، مقاطعهکار و کارفرما پیش از شروع پروژه، داورانی را برای حل هرگونه اختلاف در نظر میگیرند.
- قراردادهای تجاری بینالمللی: در بسیاری از قراردادهای تجاری بینالمللی، استفاده از داوری بهویژه در مواردی که اختلافات مربوط به قوانین مختلف است، معمول است. بهعنوان مثال، در قرارداد تجاری بین دو شرکت از کشورهای مختلف، طرفین ممکن است توافق کنند که هرگونه اختلاف بهجای مراجعه به دادگاههای عمومی، از طریق داوری حل و فصل شود.
طرح ده سوال به همراه پاسخهای علمی و کاربردی برای یادگیری بهتر:
- قرارداد داوری چیست؟
- قرارداد داوری توافقی است که طرفین برای حل اختلافات خود، داوری را بهعنوان مرجع تصمیمگیری انتخاب میکنند.
- آیا قرارداد داوری بهصورت مستقل از قرارداد اصلی تنظیم میشود؟
- بله، قرارداد داوری میتواند بهصورت مستقل یا بهعنوان بخشی از قرارداد اصلی تنظیم شود.
- آیا داوران میتوانند در تمامی زمینهها داوری کنند؟
- خیر، داوران باید در زمینهای که داوری میکنند تخصص داشته باشند.
- آیا در ایران، داوری بهصورت اجباری برای قراردادها در نظر گرفته میشود؟
- خیر، داوری اختیاری است، اما در برخی قراردادها ممکن است بهطور خاص مقرر شود که اختلافات از طریق داوری حل و فصل شود.
- نقش دادگاهها در قراردادهای داوری چیست؟
- دادگاهها معمولاً نقش نظارتی دارند و در صورتی که اجرای داوری با مشکل مواجه شود، میتوانند وارد عمل شوند.
- موافقتنامه داوری بهطور مستقل از قرارداد اصلی معتبر است؟
- بله، قرارداد داوری میتواند مستقل از قرارداد اصلی معتبر باشد.
- چه عواملی باعث میشود که یک قرارداد داوری از اعتبار بیفتد؟
- عدم رعایت اصول قانونی و عدم توافق صحیح طرفین در شرایط قرارداد داوری میتواند منجر به ابطال آن شود.
- آیا در تمامی قراردادهای بینالمللی میتوان از داوری استفاده کرد؟
- بله، بسیاری از قراردادهای بینالمللی داوری را بهعنوان راهحل برای حل اختلافات انتخاب میکنند.
- آیا میتوان شرط داوری را بعد از بروز اختلاف اضافه کرد؟
- بهطور کلی، شرط داوری باید در ابتدا و در هنگام انعقاد قرارداد اصلی تعیین شود، اما در موارد خاص میتوان پس از بروز اختلاف، این شرط را اضافه کرد.
- چه شرایطی باید در یک قرارداد داوری ذکر شود؟
- شرایطی مانند تعیین داور، روش داوری، زمان و مکان آن، و نحوه اجرای حکم داوری باید بهطور مشخص ذکر شود.
نویسندگان :
فاطمه صفار-وکیل پایه یک دادگستری، مدرس حقوق کسبوکار و داوری،عضو انجمن قراردادنویسان ایران
سید صادق قریشی – وکیل دادگستری و منتور تحول حرفه ای وکلا (legal Coach & Peer Educator)
